Κατασκηνώσεις Ζιάκα: ένας αιώνας ιστορίας στους πρόποδες του Όρλιακα

Υπάρχουν κάποιοι τόποι που δεν χρειάζονται πινακίδα για να τους θυμάσαι. Έχουν μείνει στη μνήμη ανθρώπων που έζησαν εκεί τα καλοκαίρια των παιδικών τους χρόνων, στις ιστορίες οικογενειών, στις παλιές φωτογραφίες και στις διηγήσεις όσων πέρασαν από τις εγκαταστάσεις τους. Ένας τέτοιος τόπος είναι οι Κατασκηνώσεις Ζιάκα.

Σήμερα, οι εγκαταστάσεις στους πρόποδες του Όρλιακα δεν λειτουργούν πλέον ως κατασκήνωση. Ο χρόνος και η εγκατάλειψη έχουν αφήσει έντονα τα σημάδια τους στα παλιά κτίρια και στις υποδομές του χώρου.

Η σημερινή εικόνα, όμως, δεν πρέπει να μας κάνει να ξεχάσουμε την ιστορία του. Γιατί πίσω από τις εγκαταλελειμμένες εγκαταστάσεις υπάρχει μια ιστορία που, σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα διαθέσιμα τεκμήρια, εκτείνεται τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1920 και φτάνει μέχρι τις ημέρες μας. Μια ιστορία ενός και πλέον αιώνα.

Στην ιδανική τοποθεσία

Οι Κατασκηνώσεις Ζιάκα βρίσκονται στους πρόποδες του Όρλιακα, πάνω στη δασική διαδρομή Γρεβενά – Ζιάκας – Βωβούσα. Η θέση τους δεν ήταν τυχαία. Το δάσος, το υψόμετρο, το ορεινό κλίμα και το φυσικό περιβάλλον έκαναν την περιοχή κατάλληλη για παραθερισμό και φιλοξενία παιδιών. Και φαίνεται πως αυτό είχε γίνει αντιληπτό ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Το τεκμήριο του 1925

Το παλαιότερο μέχρι σήμερα γνωστό τεκμήριο που έχουμε εντοπίσει και συνδέεται άμεσα με τις κατασκηνώσεις χρονολογείται στις 24 Φεβρουαρίου 1925. Τότε ο σημερινός Ζιάκας δεν λεγόταν ακόμη Ζιάκας. Το χωριό ήταν γνωστό ως Τίστα.

Ο πρόεδρος της Κοινότητας, Ν. Γκανάτσιος, απευθύνθηκε στον Νομάρχη Κοζάνης ζητώντας την αποστολή μηχανικού για τη χάραξη δρόμων έξω από το χωριό. Στην αιτιολόγηση του αιτήματος αναφέρεται ότι το χωριό αποτελούσε κέντρο παραθερισμού και ότι στην κοινότητα βρίσκονταν οι «μόνιμες παιδικές κατασκηνώσεις». Η αναφορά του εγγράφου έχει διασωθεί σε μεταγενέστερη ιστορική καταγραφή των οικισμών των Γρεβενών.

Η φράση αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική. Γιατί δείχνει ότι το 1925 υπήρχαν ήδη στον οικισμό μόνιμες παιδικές κατασκηνώσεις. Δεν πρόκειται, επομένως, για μια εγκατάσταση που δημιουργήθηκε μεταπολεμικά. Η ακριβής χρονολογία ίδρυσης, ωστόσο, παραμένει άγνωστη.

Πότε ξεκίνησαν;

Αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά.

Το έγγραφο του 1925 δεν μας λέει πότε ιδρύθηκαν οι κατασκηνώσεις. Μας δίνει όμως ένα ασφαλές χρονικό όριο: οι «μόνιμες παιδικές κατασκηνώσεις» υπήρχαν ήδη το 1925. Άρα η ιστορία τους ξεκινά το αργότερο έως εκείνη τη χρονιά και πιθανότατα νωρίτερα.

Το πότε ακριβώς, από ποιον φορέα και με ποια διαδικασία δημιουργήθηκαν, δεν έχει μέχρι σήμερα εντοπιστεί σε δημοσιευμένη πηγή.

Ένα στοιχείο που ίσως κρύβει την αρχή της ιστορίας

Η χρονολογία του εγγράφου του 1925 αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν εξεταστεί μέσα στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο της εποχής.

Το 1923, μόλις δύο χρόνια πριν από την αναφορά της Κοινότητας Τίστης, το Πατριωτικό Ίδρυμα Περιθάλψεως επανιδρύθηκε με διευρυμένη αρμοδιότητα στην προστασία του παιδιού. Σύμφωνα με τα αρχεία των Γενικών Αρχείων του Κράτους, το ίδιο καλοκαίρι οργανώθηκαν οι πρώτες «Παιδικές Εξοχές».

Ο θεσμός των Παιδικών Εξοχών εντασσόταν σε μια ευρύτερη προσπάθεια παιδικής προστασίας, περίθαλψης και υγιεινής, σε μια Ελλάδα που βρισκόταν ακόμη αντιμέτωπη με τις βαριές κοινωνικές και υγειονομικές συνέπειες των προηγούμενων ετών. Η αρχειακή τεκμηρίωση του Πατριωτικού Ιδρύματος Προστασίας Παιδιού για την περίοδο 1924–1933 περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, φακέλους για παιδικές εξοχές, οικονομικά στοιχεία και σχετική αλληλογραφία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αναφορά του 1925 για τις «μόνιμες παιδικές κατασκηνώσεις» της Τίστης αποκτά ιδιαίτερο βάρος.

Δεν διαθέτουμε, μέχρι σήμερα, έγγραφο που να αναφέρει ρητά ότι οι συγκεκριμένες κατασκηνώσεις του Ζιάκα ιδρύθηκαν από το Πατριωτικό Ίδρυμα Περιθάλψεως ή ότι εντάχθηκαν επίσημα στο πανελλαδικό πρόγραμμα των Παιδικών Εξοχών.

Η χρονική εγγύτητα, όμως, είναι αξιοσημείωτη: οι πρώτες Παιδικές Εξοχές οργανώνονται το 1923 και μόλις δύο χρόνια αργότερα, το 1925, η Κοινότητα Τίστης κάνει λόγο για ήδη υπάρχουσες και μάλιστα «μόνιμες» παιδικές κατασκηνώσεις.

Είναι επομένως εύλογη ιστορική υπόθεση, χωρίς να αποτελεί ακόμη αποδεδειγμένο γεγονός, ότι οι εγκαταστάσεις της Τίστης μπορεί να αποτέλεσαν μέρος αυτού του πρώιμου κύματος δημιουργίας παιδικών εξοχών στην Ελλάδα.

Από τις πρώτες κατασκηνώσεις στη μεταπολεμική Ελλάδα

Η επόμενη περίοδος που μπορούμε να τεκμηριώσουμε συνδέεται με τη μεταπολεμική Ελλάδα.

Σύμφωνα με μεταγενέστερη μαρτυρία, οι Κατασκηνώσεις Ζιάκα λειτουργούσαν από το 1952 με την ευθύνη του Υπουργείου Παιδείας και είχαν φιλοξενήσει πολλά παιδιά της περιοχής. Η ίδια μαρτυρία αναφέρει ότι στη συνέχεια η λειτουργία τους διακόπηκε.

Η αναφορά αυτή δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως ίδρυση των κατασκηνώσεων το 1952. Το τεκμήριο του 1925 προηγείται κατά 27 χρόνια. Το 1952 φαίνεται να αποτελεί σημαντικό σταθμό μιας μεταγενέστερης περιόδου οργανωμένης λειτουργίας, με ευθύνη πλέον του Υπουργείου Παιδείας.

Το καλοκαίρι του 1962 – 160 παιδιά στον Όρλιακα

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές και λεπτομερείς καταγραφές που έχουν διασωθεί αφορά το καλοκαίρι του 1962.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της εποχής, η κατασκήνωση λειτούργησε από τις 25 Ιουλίου έως τις 18 Αυγούστου 1962 και φιλοξένησε για 24 ημέρες 160 μαθητές, οι οποίοι χαρακτηρίζονται στο δημοσίευμα ως «ασθενικοί και καχεκτικοί».

Η σχετική ιστορική καταγραφή διασώζει επίσης στοιχεία για τη διατροφή και τα αποτελέσματα της παραμονής των παιδιών. Σύμφωνα με την ίδια αναφορά, η αύξηση του βάρους κυμάνθηκε από 900 γραμμάρια έως 7 κιλά, ενώ το ύψος αυξήθηκε από 1 έως 3 εκατοστά.

Το δημοσίευμα καταγράφει ακόμη ότι το προβλεπόμενο διαιτολόγιο δεν μπορούσε να εφαρμοστεί πλήρως, καθώς από την αγορά των Γρεβενών έλειπαν ορισμένα ψάρια και λαχανικά. Μια φαινομενικά μικρή λεπτομέρεια, η οποία σήμερα αποτελεί πολύτιμο ιστορικό στιγμιότυπο. Μας δείχνει όχι μόνο τον τρόπο λειτουργίας της κατασκήνωσης, αλλά και τις συνθήκες της τοπικής αγοράς των Γρεβενών στις αρχές της δεκαετίας του 1960.

Η κατασκήνωση και η τοπική κοινωνία

Οι Κατασκηνώσεις Ζιάκα δεν φαίνεται να λειτουργούσαν απομονωμένες από την τοπική κοινωνία. Αντίθετα, οι διαθέσιμες μαρτυρίες καταγράφουν τη στήριξη κοινοτήτων και τοπικών υπηρεσιών.

Στο ίδιο δημοσίευμα του 1962, οι υπεύθυνοι της κατασκήνωσης ευχαριστούν την Κοινότητα Σαμαρίνας για τη δωρεά δύο ξύλινων τραπεζιών. Παράλληλα, ο δασάρχης Ματθαίος Παπαζήσης διέθεσε 15 στύλους για την εγκατάσταση εξωτερικού ηλεκτροφωτισμού.

Μπορεί σήμερα να μοιάζουν μικρές παρεμβάσεις. Για μια κατασκήνωση μέσα στο δάσος, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, όμως, ήταν ουσιαστικές. Και αποτελούν μια πρώιμη ένδειξη της σχέσης των κατασκηνώσεων με την τοπική κοινωνία.

Η λειτουργία συνεχίζεται και στη δεκαετία του 1980

Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους – Αρχεία Γρεβενών, στο Αρχείο της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Γρεβενών, διασώζεται ο φάκελος «Κατασκηνώσεις Ζιάκα», με τεκμήρια των ετών 1979 και 1981–1985. Τα πέντε βιβλία του φακέλου αφορούν την αποθήκη τροφίμων, το συσσίτιο, το μητρώο κατασκηνωτών και τη δύναμη των συσσιτούντων.

Πρόκειται για ένα σημαντικό πρωτογενές αρχειακό τεκμήριο, καθώς δεν μιλά απλώς για την ύπαρξη των κατασκηνώσεων, αλλά καταγράφει στοιχεία της καθημερινής τους λειτουργίας.

Επομένως, γνωρίζουμε ότι οι κατασκηνώσεις λειτουργούσαν τουλάχιστον και στη δεκαετία του 1980. Παραμένει, ωστόσο, άγνωστο πότε ακριβώς ολοκληρώθηκε αυτή η περίοδος λειτουργίας και ποια ήταν η σχέση της με την επανεκκίνηση του 1992.

Το 1992: μια νέα ζωή για τις εγκαταστάσεις

Το 1992 ξεκινά μία από τις καλύτερα τεκμηριωμένες περιόδους της ιστορίας των κατασκηνώσεων.

Ο Γρεβενιώτης διδάσκαλος και καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Στέργιος Σάκκος, με την παρότρυνση ανθρώπων των Γρεβενών και σε συνεργασία με το Διοικητικό Συμβούλιο της Χριστιανικής Αδελφότητας «Απολύτρωσις», αποφάσισε να χρησιμοποιήσει και πάλι τις «Παιδικές Κατασκηνώσεις» του Ζιάκα. Σύμφωνα με την ίδια την Αδελφότητα, η απόφαση ελήφθη με τη σύμφωνη γνώμη των τοπικών αρχών.

Έτσι ξεκίνησε μια νέα περίοδος λειτουργίας, η οποία θα διαρκούσε περίπου δύο δεκαετίες.

Περίπου 500 άνθρωποι κάθε χρόνο

Σύμφωνα με την «Απολύτρωσις», κατά την περίπου εικοσάχρονη παρουσία της στον χώρο φιλοξενούνταν κάθε χρόνο περίπου 500 μαθητές, φοιτητές και επιστήμονες.

Η κατασκήνωση είχε έντονο πνευματικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Στελεχωνόταν από φοιτητές και επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων, ενώ σημαντικό μέρος της λειτουργίας της βασιζόταν στην εθελοντική εργασία. Η Αδελφότητα αναφέρει ότι τα στελέχη και οι συνεργάτες εργάζονταν αμισθί και ανιδιοτελώς.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα μέλη και τους συνεργάτες της τοπικής Αδελφότητας «Η Αγία Βαρβάρα», που συνέβαλαν στη λειτουργία και συντήρηση του χώρου.

Ο σεισμός του 1995

Ο σεισμός του 1995 αποτελεί έναν ακόμη σημαντικό σταθμό.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία της «Απολύτρωσις», οι εγκαταστάσεις υπέστησαν φθορές και μέλη και συνεργάτες της τοπικής Αδελφότητας εργάστηκαν προσωπικά για την αντικατάσταση των κεραμοσκεπών των σκηνών, οι οποίες είχαν υποστεί φθορά τόσο από τον σεισμό όσο και από την πολυκαιρία.

Την ίδια περίοδο, σύμφωνα με την ίδια πηγή, οι κατασκηνώσεις χρησιμοποιήθηκαν για τη φιλοξενία παιδιών από τις σεισμόπληκτες περιοχές. Μάλιστα, είχε δοθεί οδηγία οι προμήθειες της κατασκήνωσης να γίνονται αποκλειστικά από την αγορά των Γρεβενών.

Έτσι, ο χώρος απέκτησε για ένα διάστημα και έναν ρόλο κοινωνικής στήριξης προς τις οικογένειες που είχαν πληγεί από τον σεισμό.

Από τα Γρεβενά μέχρι την εμπόλεμη Σερβία

Σύμφωνα επίσης με την «Απολύτρωσις», στον χώρο φιλοξενήθηκαν για κάποιες ημέρες και παιδιά από την εμπόλεμη Σερβία, με πρωτοβουλία του Δήμου Γρεβενών.

Η αναφορά αυτή αποτελεί ένα ακόμη ενδιαφέρον κεφάλαιο στην ιστορία των εγκαταστάσεων. Οι Κατασκηνώσεις Ζιάκα δεν εξυπηρετούσαν πλέον μόνο τις ανάγκες των παιδιών της τοπικής κοινωνίας, αλλά μπορούσαν να λειτουργήσουν και ως χώρος φιλοξενίας και αλληλεγγύης.

Η εκκρεμότητα της άδειας λειτουργίας

Η δεύτερη περίοδος λειτουργίας είχε, ωστόσο, και μια σοβαρή θεσμική εκκρεμότητα.

Στην ανακοίνωσή της το 2012, η «Απολύτρωσις» αναφέρει ότι είχε προσπαθήσει στο παρελθόν να εξασφαλίσει άδεια λειτουργίας, χωρίς όμως να καταφέρει να λάβει την απαιτούμενη τυπική έγκριση, αποδίδοντας την εξέλιξη αυτή σε γραφειοκρατικές δυσκολίες.

Η ίδια η Αδελφότητα αναγνώρισε την παράλειψη αυτή. Το ζήτημα θα ερχόταν στην επικαιρότητα με ιδιαίτερα έντονο τρόπο το καλοκαίρι του 2012.

Το καλοκαίρι του 2012

Τον Ιούλιο του 2012, δύο παιδιά που βρίσκονταν στις κατασκηνώσεις παρουσίασαν συμπτώματα μηνιγγίτιδας.

Τα δημοσιεύματα της εποχής αναφέρουν δύο περιστατικά σε 13χρονα αγόρια, τα οποία μεταφέρθηκαν αρχικά στο Νοσοκομείο Γρεβενών και στη συνέχεια στο Νοσοκομείο Λοιμωδών της Θεσσαλονίκης. Για το πρώτο περιστατικό αναφέρθηκε ήπιας μορφής ιογενής/άσηπτη μηνιγγίτιδα, ενώ για το δεύτερο η κλινική εικόνα οδηγούσε επίσης προς την ίδια διάγνωση.

Το περιστατικό προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση σε παιδιά και γονείς. Οι τοπικές αρχές κινητοποιήθηκαν και οι κατασκηνώσεις εκκενώθηκαν. Παράλληλα, τέθηκε με ένταση το ζήτημα της αδειοδότησης της κατασκήνωσης και ξεκίνησε έρευνα για τις συνθήκες υπό τις οποίες λειτουργούσε ο χώρος.

Η «Απολύτρωσις», από την πλευρά της, υποστήριξε ότι είχε λάβει μέτρα για την ιατροφαρμακευτική κάλυψη και την υγιεινή των κατασκηνωτών και ότι το περιστατικό δεν οφειλόταν σε πλημμελή φροντίδα της κατασκήνωσης.

Το 2012 αποτέλεσε το τέλος μιας σημαντικής περιόδου συνεχούς λειτουργίας της κατασκήνωσης από την «Απολύτρωσις».

Το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Η ιστορία των εγκαταστάσεων, όμως, δεν περιορίζεται στην κατασκηνωτική τους χρήση. Το 2004 ιδρύθηκε το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Θεοδώρου Ζιάκα, με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας, η οποία δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ το 2005. Το Κέντρο άρχισε να αναπτύσσει εκπαιδευτικές δράσεις στις εγκαταστάσεις των κατασκηνώσεων από τη σχολική χρονιά 2005–2006.

Χαρακτηριστικό ήταν το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Όρλιακας – Το Δάσος των Χρωμάτων», μέσα από το οποίο μαθητές γνώριζαν το δάσος του Όρλιακα, τη χλωρίδα και την πανίδα του, τις κλιματικές και εδαφικές συνθήκες, τη λειτουργία του δάσους ως οικοσυστήματος και τη σημασία της βιοποικιλότητας.

Το 2010, με την Υπουργική Απόφαση 127104/Γ7/12-10-2010, το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Θεοδώρου Ζιάκα συγχωνεύθηκε με το ΚΠΕ Γρεβενών. Από τότε οι εκπαιδευτικές δραστηριότητες συνεχίστηκαν μέσα από τη νέα ενιαία δομή, ενώ οι «Κατασκηνώσεις Ζιάκα» εξακολούθησαν να συνδέονται με το ΚΠΕ ως χώρος και διεύθυνση εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων.

Και ύστερα ήρθε η σιωπή

Σήμερα οι Κατασκηνώσεις Ζιάκα δεν λειτουργούν πλέον ως κατασκήνωση. Οι εγκαταστάσεις έχουν σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί και ο χρόνος έχει αφήσει εμφανή τα σημάδια του. Η σημερινή εικόνα έρχεται σε έντονη αντίθεση με όσα συνέβαιναν εκεί για πολλές δεκαετίες.

Ωστόσο, η ονομασία «Κατασκηνώσεις Ζιάκα» εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για την περιοχή και τις εγκαταστάσεις, ενώ ο χώρος εξακολουθεί να εμφανίζεται σε εκπαιδευτικές και περιβαλλοντικές διαδρομές στον Όρλιακα.

Ένας τόπος που περιμένει μια δεύτερη ευκαιρία

Η εγκατάλειψη των εγκαταστάσεων δεν σημαίνει ότι χάθηκε και η αξία τους. Τα τελευταία χρόνια έχουν διατυπωθεί προτάσεις για την αξιοποίησή τους, με ιδέες που περιλαμβάνουν τη δημιουργία πολυχώρου πολιτισμού, εκδηλώσεων και υπαίθριων δραστηριοτήτων.

Οι προτάσεις αυτές δείχνουν ότι οι Κατασκηνώσεις εξακολουθούν να θεωρούνται ένα σημαντικό κεφάλαιο για την περιοχή. Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο παράδοξο της ιστορίας τους. Ένας χώρος που σχεδιάστηκε για να φιλοξενεί παιδιά και εκπαιδευτικές δραστηριότητες βρίσκεται σήμερα ανενεργός, σε ένα από τα σημαντικότερα φυσικά τοπία των Γρεβενών.

Από τις φωνές των παιδιών στη σιωπή του δάσους

Για πολλές δεκαετίες, το καλοκαίρι σήμαινε ζωή για αυτόν τον χώρο. Εκατοντάδες παιδιά έφταναν στον Ζιάκα. Οι εγκαταστάσεις γέμιζαν. Το δάσος αποκτούσε φωνές. Το χωριό είχε έναν ακόμη λόγο να υποδέχεται κόσμο.

Σήμερα, το ίδιο σημείο βρίσκεται σχεδόν βουβό. Οι παλιές εγκαταστάσεις στέκουν μέσα στο δάσος ως ένα ιστορικό αποτύπωμα μιας άλλης εποχής. Δεν είναι απλώς εγκαταλειμμένα κτίρια. Είναι ορατό ίχνος μιας ιστορίας που ξεπερνά τον έναν αιώνα.

Ένας αιώνας ιστορίας δεν μπορεί να γίνει ερείπιο

Η ιστορία των Κατασκηνώσεων Ζιάκα δεν χρειάζεται να τελειώσει με την εγκατάλειψή τους.

Το 1925, όταν ο πρόεδρος της τότε Κοινότητας Τίστης αναφερόταν στις «μόνιμες παιδικές κατασκηνώσεις», κανείς δεν θα μπορούσε να γνωρίζει ότι έναν αιώνα αργότερα ο ίδιος χώρος θα αποτελούσε ιστορικό τεκμήριο μιας ολόκληρης εποχής.

Πέρασαν από εκεί παιδιά της προπολεμικής και μεταπολεμικής Ελλάδας, τα 160 παιδιά του καλοκαιριού του 1962, μαθητές και φοιτητές, επιστήμονες, παιδιά των σεισμόπληκτων περιοχών, παιδιά από την εμπόλεμη Σερβία, μαθητές που γνώρισαν μέσα από τις περιβαλλοντικές δράσεις τον Όρλιακα, τα δάση και το φυσικό περιβάλλον του τόπου και αμέτρητοι άνθρωποι που συνδέθηκαν με τον χώρο μέσα από τη δουλειά, τον εθελοντισμό ή απλώς μέσα από μια καλοκαιρινή ανάμνηση.

Σήμερα, το δάσος έχει αρχίσει να ξαναπαίρνει σιγά-σιγά τον χώρο του. Οι φωνές έχουν σταματήσει, οι εγκαταστάσεις στέκουν σιωπηλές. Όμως η ιστορία παραμένει. Και ίσως το πρώτο βήμα για να ξαναζωντανέψει κάποτε ο χώρος να είναι ακριβώς αυτό: να θυμηθούμε τι ήταν.

Οι Κατασκηνώσεις Ζιάκα δεν είναι απλώς παλιά κτίρια στον Όρλιακα. Είναι ένας αιώνας παιδικών αναμνήσεων, εκπαίδευσης, κοινωνικής προσφοράς και ζωής μέσα στη φύση.

Και αυτή η ιστορία αξίζει να διασωθεί.